Łódź w tzw. okresie rolniczym (1423-1820) posiadała wszelkie uprawnienia miejskie w zakresie organizacji gospodarczej, jednak przejawy funkcjonowania rzemiosła były słabe. Pierwsza wzmianka o rzemiośle łódzkim pochodzi z 1414 r. z dokumentu kapituły włocławskiej lokującej miasto Ostroga (Łódź) oraz określającego powinności i przywileje mieszczan. Wymienieni w nim zostali m.in. sukiennicy, krawcy, szewcy, piekarze, rzeźnicy, kowale, jednak dokument miał charakter intencyjny, można więc przypuszczać, że nie wszystkie wymienione rzemiosła były tutaj wówczas reprezentowane. Przez kilka stuleci rzemieślnicy łódzcy nie tworzyli odrębnej grupy zawodowej, najczęściej zajmowali się rękodzielnictwem obok podstawowych zajęć - rolnictwa i hodowli. Nie było też tutaj cechów rzemieślniczych, w związku z czym brak z tego długiego okresu pamiątek cechowych. Ciekawostką w zbiorach Muzeum są dwie plakiety cechowe (godła) wykonane z ołowiu z 1743 i 1784 r., pochodzące z nieznanego terenu (cechy krawców i rzeźników).

Powstanie Królestwa Polskiego przyspieszyło proces kształtowania się ustroju kapitalistycznego państwa. Wydane 31 grudnia 1816 r. prawo "w przedmiocie urządzania rzemiosł, kunsztów i profesji" przewidywało zakładanie w kraju zgromadzeń rzemieślniczych tam, gdzie ten sam zawód pełniło przynajmniej 10 majstrów lub fabrykantów. Pierwsze cechy w Łodzi według nowego prawa powstały w 1818 r. (krawcy, szewcy, rzeźnicy i piekarze).

Wśród pamiątek cechowych w zbiorach Muzeum przeważają dokumenty cechowe (dyplomy mistrzowskie, podmistrzowskie i czeladnicze, książeczki rzemieślnicze), chorągwie, przedmioty z zakresu sfragistyki (tłoki pieczętne) i numizmatyki (odznaki) oraz materiały ikonograficzne. Najliczniejszą kolekcję tworzą dyplomy cechowe z terenu Łodzi oraz Pabianic i Zgierza. Najstarszy z nich to dyplom czeladnika tkackiego z Łodzi z 1862 r. z unikalną winietą przedstawiającą południową dzielnicę miasta z fabryką Ludwika Geyera oraz bogatą symboliką cechową. Litografowane dyplomy z okresu zaboru rosyjskiego posiadają teksty dwu- lub trójjęzyczne (polski, rosyjski, niemiecki), wizerunki insygniów danego rzemiosła, a niekiedy także medaliony z widokami miasta (ratusz, zakłady przemysłowe) i stylizowane herby Łodzi. Dyplomy z okresu międzywojennego mają najczęściej jednolity wzór z godłem Polski (orzeł), herbem miasta i 36 symbolami różnych cechów. Wielu cennych informacji dostarczają książeczki rzemieślnicze, zawierające m.in. przepisy cechowe oraz inne dokumenty związane z tego typu wytwórczością. Przykładem może być dyplom Komitetu Wystawy Rzemieślniczo-Przemysłowej w Łodzi z 1912 r. (dla szkoły rękodzieł), m.in. z wizerunkiem pierwszego pomnika łódzkiego ("Praca"), albo też list polecający Zgromadzenia Stolarskiego, proszący o dobre przyjęcie czeladnika w gospodach rzemieślniczych w kraju i zagranicą (1882 r.).

Osobną kolekcję tworzą chorągwie cechowe z okresu zaboru rosyjskiego, lat międzywojennych i powojennych, wykonane z jedwabiu, zawierające symbolikę cechową i patriotyczną oraz wizerunki patronów cechu. Najstarsza z nich wykonana została dla Zgromadzenia Mistrzów Szewskich w Łodzi w 1851 r. Wiedzę o cechach rzemieślniczych w Łodzi wzbogacają także tłoki pieczętne, odznaki jubileuszowe cechów oraz ikonografia w postaci fotografii dokumentujących życie cechowe oraz okolicznościowe zdjęcia zbiorowe (tableau).