PRZEDSIONEK ZAGŁADY

Pierwsze plany utworzenia odizolowanej dzielnicy dla Żydów łódzkich poprzedziły akcje jednoznacznie wskazujące na charakter polityki żydowskiej nazizmu niemieckiego. Etapami bezwzględnej segregacji rasowej był nakaz oznakowania zakładów należących do Żydów, zakaz wykonywania niektórych zawodów oraz obowiązek noszenia opasek, a później żółtej gwiazdy Dawida.

W tajnym okólniku prezesa rejencji kaliskiej Friedricha Übelhöra z 10.12.1939 r. podjęto decyzję całkowitej izolacji ludności żydowskiej od reszty społeczeństwa całego obszaru Polski zachodniej włączonej do III Rzeszy. Oficjalnie ogłoszono ją 8.02.1940 r. W Łodzi postanowiono zorganizować je w części Bałut - dzielnicy najbardziej zaniedbanej, posiadającej najprymitywniejszą infrastrukturę. Na niewielkiej przestrzeni do końca kwietnia 1940 r. odizolowano od świata zewnętrznego ponad 160.000 osób. Cały teren "Wohngebiet der Juden" otoczony został zaporami, płotem z desek lub siatką, względnie zasiekami z drutu kolczastego.

Z upoważnienia władz okupacyjnych wewnętrzną administracją getta kierował Przełożony Starszeństwa Żydów (Der Älteste der Juden in Litzmannstadt) Mordechai Chaim Rumkowski. Powołana przez niego Rada Starszych (Ältestenrat) była czystą fikcją organizacyjną. Jednoosobową władzą ustawodawczą i wykonawczą pełnił sam Rumkowski. Stworzył on z getta łódzkiego swoiste "królestwo" z wewnętrzną prokuraturą, sądownictwem, więziennictwem, komunikacją, pocztą i walutą. Niemiecki Zarząd Getta (Gettoverwaltung), na czele którego stał Hans Biebow, umiejętnie podsycał wiarę Rumkowskiego w jego strategii "ocalenia przez pracę". Stąd getto łódzkie nie było wyłącznie miejscem powolnej eksterminacji ludności żydowskiej, lecz stało się dziwnym, ale potężnym obozem pracy. W ponad 100 zakładach produkcyjnych zatrudniano blisko 80.000 osób, które wytwarzały najróżniejsze produkty dla potrzeb gospodarczych III Rzeszy. Wielu Żydów sądziło, że "jedyną ich drogą jest praca".

Decyzję o całkowitym i bezpośrednim wymordowaniu całej nacji żydowskiej najwyższe władze hitlerowskie podjęły w połowie 1941 r. Wszystkie wcześniejsze akcje miały charakter jedynie przygotowawczy. Pośredniej eksterminacji Żydów służyła niewolnicza praca (także dzieci), wszechogarniający głód, fatalne warunki higieniczne, niesamowite zagęszczenie dużej grupy osób na niewielkim obszarze. Formy eksterminacji pośredniej prowadziły do załamania sił witalnych - fizycznych i psychicznych - mieszkańców getta.

Bezpośrednia eksterminacja Żydów skupionych w getcie łódzkim (z gett prowincjonalnych, a także z Czechosłowacji, Austrii, Niemiec oraz Luksemburga) rozpoczęła się pod koniec 1941 r. Przystępując do akcji "ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej" wybudowano specjalny ośrodek zagłady w Chełmnie nad Nerem. Od 7 grudnia zaczęto przyjmować w nim transporty Żydów z getta łódzkiego. Masowe uśmiercanie odbywało się w ruchomych komorach gazowych. Do jesieni 1942 r. zamordowano w ten sposób blisko 200.000 osób, w tym około 85.000 mieszkańców getta łódzkiego. Dalszych 46.000 osób zmarło w samym getcie w wyniku eksterminacyjnych działań hitlerowców. W sierpniu 1944 r. ostatnią grupę 80.000 Żydów wywieziono do obozów w Oświęcimiu, Stutthofie i Ravensbrück i tam prawie wszystkich zamordowano.