Miasto fabryczne

... kiedy z mocy postanowienia Księcia Namiestnika (...) w m. Łodzi założone zostały osady fabryczne, a cudzoziemcy zachęcani gościnnym przyjęciem, obszernym polem handlu i korzystnymi warunkami, pod którymi mieli i dotąd mają sobie nadawane bezpłatnie place budowlane, grunta na ogrody i spadki wodne, m. Łódź zupełnie zmieniło swoją naturę. Wyciąg z protokołu władz miejskich i kościelnych

Łódź, 20.07.1859

W konstytucyjnej dobie Królestwa Kongresowego, z inicjatywy Stanisława Staszica (reprezentującego rząd Królestwa) i Rajmunda Rembielińskiego (przedstawiciela władz województwa mazowieckiego), Łódź zaliczono w poczet miast fabrycznych. Przyjęcie w 1821 r. rządowego programu rozwoju przemysłowego spowodowało wydanie odpowiednich rozporządzeń regulujących kwestie osadnictwa na tym terenie. Osiedlającym się tu rzemieślnikom gwarantowano daleko idące ulgi, przywileje i pomoc finansową.

Nowo przybyli, mający zapewnić wysoko kwalifikowaną siłę roboczą, pochodzili przede wszystkim ze Śląska, państw niemieckich, a nawet z Anglii i Francji. Duży odsetek emigrantów pochodził także z ziem polskich zaboru pruskiego (ze Śląska i Wielkiego Księstwa Poznańskiego). Powstałe wówczas Nowe Miasto (dziś Pl. Wolności) stworzone zostało przez majstrów i czeladników sukienniczych. Natomiast tkacze bawełny i lnu osiedlali się w osadzie zwanej Łódką (dziś rejon Pl. Reymonta). Podobna kolonia - Ślązaki powstała na terenie wójtostwa Zarzew (dziś okolice ul. Przbyszewskiego i Przędzalnianej). W latach 1822-1830 przybyło do Łodzi ponad 1000 rękodzielników, a ludność miasta wzrosła z 767 osób w 1820 r. do 4343 w dziesięć lat później.

Powszechne zmiany ekonomiczno-społeczne spowodowały, iż osada rolnicza w ciągu kilkunastu lat zmieniła się w duży ośrodek fabryczny branży włókienniczej. Pierwszą elitę fabryczną tworzyli przede wszystkim przedsiębiorcy przybyli z Saksonii (Krystian Fryderyk Wendisch, Jan Krystian Rundzieher i Jan Traugott Lange) oraz Śląska (Tytus Kopisch). Następni byli twórcami swoistego przewrotu technicznego w przemyśle łódzkim. W 1839 r. Ludwik Geyer uruchomił zmechanizowaną przędzalnię bawełny (z pierwszą maszyną parową). W latach następnych uczynili to również Traugott Grohman (1843), Dawid Lande (1850), Karol Scheibler (1855) i Karol Moes (1856). W końcu lat 50-tych Abram Prussak uruchomił pierwszą tkalnię wełny, a w pełni zmechanizowaną posiadał Juliusz Heinzel (1866).